2 - ماهيت صورت ذهنى عين ماهيت معلوم خارجى است . ( تطابق در ماهيت ) مطلب اوّل باطل است ؛ زيرا اگر از نظر وجود تطابق كامل برقرار بود ، مىبايست آثار وجود آنها هم يكسان باشد ؛ و حال آنكه وجود ذهنى فاقد آثار وجود خارجى است ، بنابراين حقيقت علم چيزى غير از تحقق عين ماهيت اشياء در ذهن نيست . اين برهان كه اساس آن از شيخ اشراق و تكميل آن از صدر المتألهين است ، از بهترين و جامع‌ترين براهين وجود ذهنى است ، كه از عهدهء اثبات هردو بخش از نظريه حكماء به خوبى برمىآيد ، و شگفت اين است كه صدر المتألهين در اسفار از اين برهان ذكرى به ميان نياورده است ، ولى با توجه به اينكه وى رسالهء تصور و تصديق را بعد از اسفار نگاشته است ، ممكن است به هنگام نوشتن اسفار به اين مطلب توجه نداشته و بعدا به آن رسيده است . دليل محقق طوسى بر وجود ذهنى دليلى كه خواجه نصير الدين در تجريد الاعتقاد بر اثبات وجود ذهنى آورده اين است كه ، اگر وجود به خارجى و ذهنى تقسيم نگردد ، قضيهء حقيقيه باطل و بى اثر خواهد بود . ( و هو ينقسم الى الخارجى و الذهنى و الّا لبطلت الحقيقية ) . شرح اين دليل در گرو بيان دو مطلب است : 1 - قضيهء حقيقيه چيست ؟ 2 - مقصود از بطلان چيست ؟ دربارهء قضيه حقيقيه در مرحله اول ( مبحث نفس الامر ) به تفصيل بحث گرديد و معلوم شد كه در تفسير آن اقوال مختلفى گفته شده است ، قول مشهور اين است كه موضوع در قضيه حقيقيه افراد و مصاديق خارجى موضوع است ، لكن نه خصوص افراد موجود بالفعل ، بلكه اعم از افراد موجود و افراد مقدّر . و به عبارت